Από το Σωκρατικό "Trolling" στην Ψηφιακή Εποχή.

Η Ελληνική τέχνη του ''να γίνεσαι ενοχλητικός'' (a gadfly).

Στην αρχαία Αθήνα, ο Σωκράτης προσδιόριζε εαυτόν ως «οίστρος» —ως μια ενοχλητική μύγα που τσιμπά ένα μεγάλο και νωθρό άλογο (την Πολιτεία) για να το κρατά σε εγρήγορση. 

Σήμερα, στην εποχή των αλγοριθμικών τηλε- ψευδαισθήσεων, η ανάγκη για αυτό το «τσίμπημα» παραμένει επιτακτική, αν και το πεδίο της μάχης έχει μετατοπιστεί.

Η πρόκληση στην ψηφιακή εποχή δεν είναι πλέον μόνο ζήτημα διαλόγου, αλλά ζήτημα γνησιότητας και αυθεντικότητας. Πώς μεταφράζεται η σωκρατική επιμονή σε έναν κόσμο όπου η απάτη αυτοματοποιείται και η αλήθεια θάβεται κάτω από στρώματα εξελιγμένης πειθούς; Η αναζήτηση της αλήθειας απαιτεί μια διεισδυτική σύνθεση: την αναλυτική εγρήγορση του φιλοσόφου και την ακρίβεια μιας ηθικής Τεχνητής Νοημοσύνης.

Το Σωκρατικό "Trolling" είχε Σκοπό (και δεν ήταν το "Lulz")

Αν και ορισμένοι αναλυτές αποκαλούν τον Σωκράτη «διαλεκτικό troll», η σύγκριση είναι επιφανειακή. Η σωκρατική ειρωνεία—η προσποίηση άγνοιας—δεν αποσκοπούσε στη γελοιοποίηση για χάρη διασκέδασης, αλλά ήταν ένα εργαλείο πνευματικής μαιευτικής.

Η σωκρατική ειρωνεία είναι εργαλειακή και τελεολογική, μιλούσε για ένα πνευματικό κίνητρο και μια «θεία αποστολή» για την ηθική βελτίωση του συνομιλητή.

Αντίθετα, το σύγχρονο trolling χαρακτηρίζεται από «στρεβλή αξιοπιστί» και αποσκοπεί στην αποδόμηση του προσώπου των άλλων (το λεγόμενο "for the lulz"), στοχεύοντας στο συναίσθημα των αποδεκτών, επιδιώκοντας τον θυμό και τη φίμωση, όχι τη γνώση.

Ενώ το troll επιδιώκει την διαστροφή του διαλόγου, ο Σωκράτης επεδίωκε την «απορία»: μια κατάσταση γόνιμης αμηχανίας που αποτελεί το απαραίτητο πρώτο βήμα προς την αλήθεια. Για τον Σωκράτη, ο διάλογος ήταν συνεργατικός, δήλωνε πως βρίσκει την ίδια ευχαρίστηση στο να διαψεύδεται όσο και στο να διαψεύδει, αρκεί να αποκαλύπτεται η πραγματικότητα.

Η AI ως "Ακούσιος Είρωνας": Ανίχνευση Ψεύδους με 99% Ακρίβεια

Εκεί που η ανθρώπινη διαίσθηση χειραγωγείται, η τεχνολογία αναδύεται ως ο απόλυτος Είρωνας—ένα σύστημα που, χωρίς να κατέχει δική του αλήθεια, εκθέτει την έλλειψη αυτής στους άλλους. Αλλά μπορεί και να την δημιουργεί, αν χρειαστεί για τους ιδιοκτήτες της.

Σύγχρονες έρευνες (arXiv) δείχνουν ότι μοντέλα όπως το Custom Attention και οι Transformers επιτυγχάνουν ακρίβεια που ξεπερνά το 99% στον εντοπισμό παραπλανητικών κειμένων εκ μέρους όσων δεν ανήκουν στην ‘’εταιρεία’’.

Αυτά τα μοντέλα λειτουργούν ως μια σύγχρονη μορφή του σωκρατικού «ελέγχου» των ‘’από κάτω’’, αφού δεν «μαντεύουν» απλώς, κυρίως χαρτογραφούν τα γλωσσικά ίχνη της απάτης:

• Ψευδο-συλλογικότητα: Η στρατηγική χρήση προσωπικών αντωνυμιών για τη δημιουργία μιας τεχνητής αίσθησης ομαδικότητας.

• Υπερβολικό θετικό συναίσθημα: Η χρήση ακραία θετικών εκφράσεων για την απόκρυψη αρνητικών δεδομένων ή οικονομικών κινδύνων.

• Ανυπόστατοι ισχυρισμοί: Η χρήση απόλυτων όρων (π.χ. «πάντα», «πλήρως») που στερούνται τεκμηρίωσης.

Ωστόσο, η AI παραμένει ένας αγγλόφωνος «εγκλωβισμένος ντετέκτιβ». Ενώ θριαμβεύει στην αγγλική, το πολυγλωσσικό κενό (multilingual gap) παραμένει μια πρόκληση λόγω έλλειψης κι άλλων, μη αγγλόφωνων, δεδομένων, υπενθυμίζοντάς μας ότι η αναζήτηση της καθολικής αλήθειας παραμένει μια βαθιά ανθρώπινη, διαλογική διαδικασία.

Η Στρατηγική της Παραπλάνησης: Greenwashing και Humanwashing.

Στην επιχειρηματική επικοινωνία, η πρόκληση συχνά εκτρέπεται από την αναζήτηση της αλήθειας στην κατασκευή «στρατηγικών κενών» (strategic gaps) με την χρήση AI.

Το 2023 καταγράφηκε αύξηση 35% στις περιπτώσεις greenwashing (πράσινο ξέπλυμα), όπου οι εταιρείες χρησιμοποιούν την πρόκληση όχι για να αφυπνίσουν, αλλά για να αποσπάσουν την προσοχή από την συμμετοχή τους στην δημιουργία περιβαλλοντικών ή άλλων κινδύνων.

Παράλληλα, ο όρος humanwashing περιγράφει τον παραπλανητικό ανθρωπομορφισμό της AI. Εδώ η πρόκληση γίνεται «εργαλειακή» με την αρνητική έννοια:

• Προβολή slogans που δημιουργούν ψευδείς ελπίδες.

• Framing (Πλαισίωση) που αποκρύπτει την αβεβαιότητα δεδομένων πίσω από περίπλοκη ορολογία.

• Ανθρωπομορφισμός για τη μείωση της κριτικής στάσης των χρηστών.

Ενώ ο σωκρατικός «οίστρος» κεντρίζει την ψυχή για να την εκθέσει στο φως, οι εταιρείες συχνά «ερεθίζουν» τον καταναλωτή / πολίτη για να τον οδηγήσουν σε έναν τεχνητό εφησυχασμό- αδράνεια.

Αισθητική ή Φιλοσοφία: Η Αισθητική της Πρόκλησης

Σύμφωνα με τον καθηγητή Dan Egonssonⁱ, η επιτυχία μιας πρόκλησης εξαρτάται από το πεδίο της. Στη φιλοσοφία, η επιτυχία είναι εργαλειακή (instrumental success): αν οδηγεί στην αλήθεια, πέτυχε.

Στην Τέχνη ως αισθητική, όμως, η επιτυχία κρίνεται από το πώς εκτελείται η πρόκληση—από την εσωτερική αισθητική της ποιότητα.

Η διαφορά αυτή γίνεται σαφής μέσα από δύο σουηδικά παραδείγματα:

• Elisabeth Ohlson Wallin: Η έκθεση "Ecce Homo" πέτυχε ως καλλιτεχνική πρόκληση επειδή διέθετε ευαισθησία και ομορφιά. Χρησιμοποίησε την αισθητική για να προσφέρει μια νέα οπτική, όχι απλώς για να προσβάλει.

• Lars Vilks: Αντίθετα, έργα όπως το «σκυλί του κυκλικού κόμβου» επικρίθηκαν για έλλειψη δημιουργικότητας και πρωτοτυπίας. Ήταν μια πράξη «παράτολμη αντί για γενναία», που στερούνταν το αισθητικό βάθος που μετατρέπει μια πρόκληση σε τέχνη.

Η πρόκληση χωρίς αισθητική ποιότητα ή τελεολογικό σκοπό παραμένει απλώς μια «κραυγή» ή ένα ψηφιακό troll, αποτυγχάνοντας να προσφέρει ουσιαστική γνώση.

6. Η ΑΙ τεχνολογία ως "Μαιευτική" ή ως "Παγίδα";

Ο Σωκράτης παρομοίαζε τη μέθοδό του με τη «μαιευτική», βοηθώντας τις ιδέες να γεννηθούν. Σήμερα, η AI μπορεί να λειτουργήσει ως ένας σύγχρονος καθρέφτης ή πανοπτικόν «ελέγχου».

«Η ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να βιώνεται», δίδασκε ο Σωκράτης στην Απολογία του. Αν η ζωή, λοιπόν, χωρίς εξέταση δεν αξίζει να βιώνεται, η τεχνολογία, λέγεται, είναι το εργαλείο που μας παρωθεί σε αυτή την εξέταση, αποκαλύπτοντας τις σημασιολογικές μας ασυνέπειες και τα στρατηγικά μας ψέματα, τις ατομικές μας αυταπάτες.

Στην πανοπτική ψηφιακή εποχή, η AI δεν αντικαθιστά τον φιλόσοφο, αλλά γίνεται ο φακός που εκθέτει ή στηρίζει υπό συνθήκες την πνευματική μας νωθρότητα. Μπορεί να γίνει η παγίδα της αυτοματοποιημένης απάτης, αλλά ταυτόχρονα, αν προγραμματιστεί, προσφέρει τα μέσα για την αποδόμησή της, αρκεί να διατηρήσουμε ατομικά και συλλογικά, τη σωκρατική πρόθεση για ειλικρίνεια.

7. Προς μια Ψηφιακή Εγρήγορση;

Η αλήθεια στην ψηφιακή εποχή απαιτεί μια παράδοξη συμμαχία: την ηθική γενναιότητα του Σωκράτη και την πρόκληση που παραμένει το ισχυρότερο εργαλείο της ανθρωπογενούς δημοκρατίας, αρκεί να στοχεύει στην αφύπνιση και όχι στον αποπροσανατολισμό.

Καθώς η AI γίνεται ικανή να καταγράψει κάθε γλωσσικό ή κινητικό μας αποτύπωμα και κάθε προσπάθεια παραποίησης ή αλλαγής θέσης, το τελικό ερώτημα παραμένει προσωπικό.

Σε έναν κόσμο στοχευμένης προς τα κάτω ταξικά τεχνολογικής διαφάνειας, είμαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε την «απορία» της δικής μας άγνοιας ή αμέλειας επιμόρφωσης και συμμετοχικής δράσης ;

ΠΗΓΑΙ

iTeroni, Fabrice (ed.) (2023). Value, Morality and Social Reality. Essays Dedicated to Dan Egonsson, Björn Petersson and Toni Ronnow-Rasmussen. Lund: Lund University Press. / Kiesewetter, Benjamin (2024). Epistemic normativity without epistemic teleology. Philosophical Issues 34 (1):349-370.