ο Οδυσσέας του Νόλαν

Η κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον σκηνοθέτη Κρίστοφερ Νόλαν, εστιάζει στην ηθική αμφισημία του Οδυσσέα, ο οποίος παρουσιάζεται ως ένας ήρωας που σταδιακά εγκαταλείπει τον έντιμο κώδικα της Εποχής του Χαλκού χάριν μιας ψυχρής, ''μηχανικής πανουργίας''. 

Η κινηματογραφική αυτή μεταφορά αντί για μια επική γιορτή του ηρωισμού, παραδίδει μια σκοτεινή, σχεδόν κλειστοφοβική μελέτη για την τεχνολογία και τα όρια της ανθρώπινης συνείδησης.

Μέσα από κομβικές σκηνές, όπως το επεισόδιο του Κύκλωπα και η εμπρηστική άλωση της Τροίας, αναδεικνύεται η μετάβαση από τον ηθικό μύθο στην ορθολογική απομάγευση του κόσμου.

Στη σεκάνς του Κύκλωπα, ο Νόλαν παρουσιάζει ένα υποδειγματικό μίνι-θρίλερ τρόμου. Εδώ, το αμάρτημα του Οδυσσέα δεν είναι η αλαζονεία της κραυγής, «Είμαι ο Οδυσσέας» , αλλά η ψυχρή, «μοντέρνα» σκληρότητα.

Ενώ έχουν ήδη τυφλώσει τον Πολύφημο και έχουν διαφύγει, ο Οδυσσέας του Νόλαν επιστρέφει για να τοξεύσει τον ήδη παροπλισμένο εχθρό στο πληγωμένο του μάτι. Αυτή η αχρείαστη πράξη βίας μετατρέπει τον Οδυσσέα σε έναν ηθικά αμφίσημο χαρακτήρα. Η ασέβειά του δεν στρέφεται πια κατά της θεϊκής τάξης, αλλά κατά του ίδιου του ηθικού κώδικα τιμής που τον καθιστούσε ήρωα.

Ο Οδυσσέας δεν είναι πλέον ο νοσταλγός της πατρίδας του ήρωας που θυμόμαστε, αλλά ο άνθρωπος που, μέσα από την ευφυΐα του, ‘’προσγειώνει’’ την ιστορική πραγματικότητα και καταστρέφει τον ηθικό κόσμο που τον δημιούργησε.

Όταν ο Οδυσσέας αποδέχεται την ταυτότητά του ως ιστορικού επιδρομέα και αναγνωρίζει την ύβρι της καταστροφής της Τροίας, η θεά Αθηνά —που αντιπροσωπεύει τη θεϊκότητα του παλιού κόσμου και ενσαρκώνει την ίδια την ενοχή του πρωταγωνιστή— εξαφανίζεται .

Η ταινία μεταπίπτει ανά διαστήματα αφήγησης σε μια σπουδή πάνω στο συλλογικό τραύμα και την ύβρη, και ο Δούρειος ίππος φαίνεται ως η Μετάβαση από το ηθικό ηρωϊκό Σώμα στη μη ηθική «Μηχανή»

Στην «Οδύσσεια» , λοιπόν, του Κρίστοφερ Νόλαν, ο Δούρειος ίππος δεν αποτελεί απλώς ένα πολεμικό τέχνασμα, αλλά το κεντρικό σύμβολο μιας ριζικής ιστορικής και ηθικής μεταβολής, καθώς διασυνδέει τον αρχαίο δόλο με τη σύγχρονη τεχνολογική κυριαρχία, προσφέροντας μια σκοτεινή ανάγνωση του ομηρικού έπους.

Ο Δούρειος ίππος σηματοδοτεί τη στιγμή που ο πόλεμος παύει να είναι μια «αντιπαράταξη κορμιών» και ηρωική μονομαχία στήθος με στήθος και μετατρέπεται σε μια «κούρσα μηχανών»,

Αυτή η Μηχανοποιημένη βία συμβολίζει την τεχνολογία, τη στρατηγική και τη τεχνική βία που ακυρώνει την ‘’κουλτούρα της παλικαριάς’’. Συμβολίζει τα απρόσωπα συστήματα. Η άλωση της Τροίας μέσω αυτής της «μηχανής» μετατρέπει τον πόλεμο από προσωπική αναμέτρηση σε επικράτηση απρόσωπων συστημάτων.

Ο Δούρειος ίππος λειτουργεί ως ο φορέας της τεχνολογικής 'αποηθικοποίησης' του κόσμου. Είναι το πρώτο σύμβολο για το τέλος του Μύθου. Η επινόηση αυτή σπρώχνει την εποχή του μύθου στο τέλος της, διαλύοντας την παλιά ηρωική τάξη. Αλλά έχει επιπτώσεις στον ‘’σάρκινο’’ ήρωα.

Είναι το «καταγωγικό τραύμα» και το «θεμελιώδες αμάρτημα» του Οδυσσέα. Η ύβρις του δεν είναι πια η αλαζονεία στη σεκάνς του Κύκλωπα , αλλά η δόλια εκπόρθηση της Τροίας που παραβίασε κάθε άγραφο κώδικα τιμής τ

Ο ηθικός ήρωας τινάζει τη χορδή του τόξου πριν ρίξει το βέλος. Αυτό το οξύ, μεταλλικό «νταν» δεν είναι μια απλή κίνηση, αλλά η επιτομή της ηρωικής ηθικής της Εποχής του Χαλκού, η προειδοποίηση του αντιπάλου με τη χορδή του τόξου. Είναι μετάβαση από το «μυθικό» στο «αρχαιολογικό» και είναι η ουσία του ‘’επιστημονικού πραγματισμού’’ του σκηνοθέτη.

Η σύγχρονη αρχαιολογία φωτίζει την αφήγηση καθώς ο μύθος μιλά για την ομορφιά της Ωραίας Ελένης, κι η ταινία αποκαλύπτει ότι ο πόλεμος αφορούσε την εξασφάλιση εμπορικών οδών και ευρύτερες γεωπολιτικές συγκρούσεις.

   Με αυτόν τον τρόπο, ακυρώνοντας το ηρωικό παρελθόν, μια «ρομαντική» σύγκρουση μετατρέπεται σε μια πραγματιστική και ιστορική αναγκαιότητα και το έπος σε ιστορική πραγματικότητα, αφαιρώντας το «μαγικό» στοιχείο και αναδεικνύοντας τον Οδυσσέα ως τον πρώτο άνθρωπο που έρχεται αντιμέτωπος με το κενό ενός κόσμου χωρίς θεούς.

Στην «Οδύσσεια» του Κρ. Νόλαν. ο Οδυσσέας, ως ο ιθύνων νους πίσω από τον Δούρειο ίππο, παρουσιάζεται ως ο εφευρέτης του εργαλειακού ορθού λόγου, μια έννοια που αντλείται από τη Διαλεκτική του Διαφωτισμού των Χόρκχαϊμερ και Αντόρνο.

Ο ορθός λόγος αντιπροσωπεύει μια ανελέητη και εκβιομηχανισμένη λογική όπου η ευφυΐα γίνεται ανώτερη από το θάρρος, η στρατηγική από την τιμή και η τεχνολογία από την ηθική δηλ. Νοημοσύνη. έναντι Ήθους.

Ο Οδυσσέας είναι κατεξοχήν «νεωτερικός» άνθρωπος. Μέσω του τεχνάσματος αυτού, γίνεται ο πρώτος άνθρωπος που χρησιμοποιεί τη φύση και τους άλλους ως απλά εργαλεία για την εκπλήρωση των σχεδίων του.

Και Αγαμέμνονας εμφανίζεται ως η προσωποποίηση αυτού του «μηχανικού ολετήρα» και η στιγμή που η πανουργία με τεχνολογία επικρατούν της ηθικής, μετατρέποντας τον επικό ήρωα σε έναν σύγχρονο, «μη ηθικό» επιδρομέα που συνθλίβει τον κόσμο του μύθου μέσα στον οποίο γεννήθηκε.

Το ερώτημα που κάνει ο Νόλαν είναι αμείλικτο. Μήπως η «πολυμήχανη» ευφυΐα έχει μετατραπεί πλέον σε μια μηχανή που, όπως ο Δούρειος Ίππος, δεν μπορεί πια να σταματήσει;