La Grazia 2025: Μαθήματα Ησυχαστικής Ζωής και Εξουσίας από τον Paolo Sorrentino. Μπορεί ποτέ ένας ηγέτης να είναι πραγματικά ελεύθερος από το παρελθόν του; Τι απομένει από τον άνθρωπο όταν του αφαιρεθεί το ένδυμα του ηγέτη;

Το 82ο Φεστιβάλ Βενετίας άνοιξε τις πύλες του με μια ταινία του Paolo Sorrentino που επέλεξε να ψιθυρίσει σε έναν κόσμο που έχει συνηθίσει να κραυγάζει πολεμώντας και καταστρέφοντας εαυτούς και αλλήλους.

Η ταινία μάς μεταφέρει στις τελευταίες ημέρες της θητείας του Προέδρου Mariano De Santis τον οποίο υποδύεται ο συγκλονιστικός Toni Servillo.

Οι πηγέςⁱ κριτικής παρουσιάζουν την ταινία La Grazia ως αναστοχαστικό πολιτικό δράμα σε σκηνοθεσία του  Paolo Sorrentino και το αξιολογούν ότι είναι το πολιτικό αριστούργημα της περσινής χρονιάς, μια διαδικασία διαφώτισης, ενδυνάμωσης και απελευθέρωσης.

Στο σύγχρονο σινεμά, οι πολιτικές ταινίες συχνά αναλώνονται σε παιχνίδια στρατηγικής, έντονους διαλόγους και σκοτεινές συνωμοσίες στους διαδρόμους της εξουσίας. Ωστόσο, η νέα ταινία του Sorrentino, επιλέγει μια εντελώς διαφορετική, σχεδόν εικονοκλαστική οδό. Δεν πρόκειται για ένα θρίλερ με γρήγορους ρυθμούς, αλλά για μια  μελέτη πάνω στην ανθρώπινη ψυχή και το βάρος της ζωής και της ηθικής ευθύνης.

Η πλοκή επικεντρώνεται στον Mariano De Santis, έναν χήρο Πρόεδρο της σύγχρονης Ιταλικής Δημοκρατίας που υποδύεται ο Toni Servillo.

Ο Πρόεδρος βιώνει βαθιά ηθικά διλήμματα που αφορούν την ολοκλήρωση του ενεργού του βίου, κυρίως και κατεξοχήν τα τρία νομοσχέδια για την ευθανασία και την απονομή χάριτος, χωρίς να παραλείπει ν‘ αναδεικνύει την προσωπική οδύνη του ήρωα για την απιστία της εκλιπούσας συζύγου του παράλληλα.

Καθώς οι ημέρες του στο ύπατο αξίωμα εξαντλούνται, ο Mariano De Santis δεν ασχολείται με την πολιτική επιβίωση, αλλά με τις ηθικές «ρωγμές» που θα καθορίσουν την υστεροφημία του. Μέσα από αυτή την πορεία, ο Sorrentino παραδίδει ουσιαστικά μαθήματα για την εξουσία και την ύπαρξη εν αγωνία και ησυχία.

Οι κριτικοί περιγράφουν το φιλμ ως μια ποιητική αναζήτηση γύρω από την πατρότητα και τη συνείδηση, αποφεύγοντας τους μελοδραματισμούς προς όφελος μιας αξιοπρεπούς και εσωτερικής προσέγγισης.

Κι ενώ η ταινία έχει λάβει σημαντικούς επαίνους, ιδιαίτερα για την ερμηνεία της Toni Servillo, οι κριτικοί έχουν εντοπίσει τα ακόλουθα αρνητικά σημεία:

• Υπερβολική συναισθηματικότητα που μπορεί να υποβαθμίσει την κατά τα άλλα αξιοπρεπή προσέγγισή της.

• Αόριστη Μελαγχολία που ορισμένοι κριτικοί βρήκαν υπερβολική .

• Σκηνοθεσία vs. Ερμηνεία: Μια κριτική υποδηλώνει ότι ο σκηνοθέτης P. Sorrentino δυσκολεύεται να φτάσει το υψηλό επίπεδο ταλέντου που επέδειξε η Toni Servillo, υπονοώντας ότι η πρωταγωνιστική ερμηνεία μπορεί να είναι ισχυρότερη από τη σκηνοθεσία της ταινίας σε ορισμένα σημεία.

• Λιτότητα και Ρυθμός: Ενώ ο ισορροπημένος ρυθμός συχνά θεωρείται ως πλεονέκτημα, η ταινία περιγράφεται επίσης ως «λιτή ρυθμικά»: η έλλειψη ανατροπών και μελοδράματος σε συνδυασμό με υψηλά διλήμματα μπορεί να κάνει την εμπειρία να φαίνεται αργή ή υπερβολικά συγκρατημένη.

  Παρόλα αυτά εμείς θεωρούμε και καταγράφουμε μερικά... στοιχεία υπεροχής και δημιουργίας.

1. Η Δύναμη της Ασκητικής Νηφαλιότητας.

Το πρώτο μάθημα που μας προσφέρει ο Sorrentino αφορά την ίδια τη φύση της κινηματογραφικής και πολιτικής αφήγησης. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες, πληθωρικές και συχνά «εξωφρενικές» οπτικά δουλειές του (όπως το The Great Beauty), εδώ υιοθετεί μια αργόσυρτη αλλά ουσιαστική προσέγγιση.

Η ταινία παρακάμπτει τα μελοδράματα και τις ανατροπές υψηλού ρίσκου, προτιμώντας μια «ασκητική» και αξιοπρεπή στάση. Αυτή η στροφή από το εκκεντρικό στο λιτό μάς διδάσκει ότι η πραγματική επιρροή δεν χρειάζεται πάντα τον θόρυβο. Ο Mariano De Santis δεν είναι ένας ηγέτης-σκακιστής, αλλά ένας άνθρωπος σε διαδικασία απολογισμού, θυμίζοντάς μας ότι η εξουσία, στην πιο ειλικρινή της μορφή, είναι ένα μοναχικό, εσωτερικό πορτρέτο.

2.Η γοητεία της Ησυχίας: Από τον θόρυβο της αστικής πολιτικής στη σιωπή της ύπαρξης.

Στην ταινία La Grazia, ο Sorrentino επιστρέφει όχι για να αναπαραστήσει τη λάμψη της εξουσίας, αλλά για να χαρτογραφήσει την ανατομία μιας ανδρικής αξιοπρέπειας. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο όρος «lame duck» – ένας Πρόεδρος που, διανύοντας τις τελευταίες ημέρες της θητείας του, αναμετράται με την υστεροφημία του.

Η επανένωση του σκηνοθέτη με τον Toni Servillo δεν αποτελεί απλώς μια δοκιμασμένη οδό, αλλά μια καλλιτεχνική αναγκαιότητα. Εδώ, η πολιτική παύει να είναι ένα εξωστρεφές θέαμα και μετατρέπεται σε μια εσωτερική, σχεδόν μεταφυσική αναζήτηση. Το ερώτημα που θέτει ο Sorrentino είναι αμείλικτο: Τι απομένει από τον άνθρωπο όταν αφαιρεθεί το ένδυμα του ηγέτη;

3. Ο ηθοποιός Toni Servillo: Μια σπουδή πάνω στην αξιοπρέπεια και το βλέμμα της ησυχίας.

Ο T. Servillo, στο ρόλο του Προέδρου, παραδίδει μια ερμηνεία που θα μνημονεύεται ως το απόγειο της συνεργασίας του με τον Sorrentino. Μακριά από θεατρικές υπερβολές του μετανεωτερισμού, ο Servillo χτίζει τον χαρακτήρα του Mariano De Santis μέσα από την απόλυτη οικονομία των μέσων. Με ένα βλέμμα που κουβαλά το βάρος μιας ολόκληρης θητείας, ενσαρκώνει την απώλεια του σκοπού και την επίπονη αναζήτηση της αξιοπρέπειας.

Δίπλα του, ένα εξαιρετικό καστ –η Anna Ferzetti και ο Orlando Cinque προσδίδουν το απαραίτητο βάθος στο περιβάλλον του– πλαισιώνει την απομόνωση του ήρωα. 

Ο Servillo, ωστόσο, παραμένει ο αδιαμφισβήτητος πόλος έλξης, αποδεικνύοντας ότι η εσωτερική σύγκρουση μπορεί να είναι πιο καθηλωτική από οποιαδήποτε εξωτερική δράση. Είναι ένας ηγέτης που συμφιλιώνεται με τη σκιά του, μετατρέποντας την ήττα σε μια προσωπική νίκη του πνεύματος.

4. Ο αντιήρωαςⁱⁱ, Ugo Romani λειτουργεί ως ένας χαρακτήρας δευτερεύων — κάποιος του οποίου η ορθολογικότητα και η ήρεμη συναισθηματική απόσταση αποκαλύπτουν τις βαθύτερες συγκρούσεις του πρωταγωνιστή. Ο ρόλος του ενισχύει τα θεσμικά διακυβεύματα των αποφάσεων του προέδρου εντείνει τις ψυχολογικές και πολιτικές συγκρούσεις που περιβάλλουν τον De Santis, τα ηθικά διλήμματα (υποθέσεις χάριτος, νόμος περί ευθανασίας). Ο Romani ενσαρκώνει τη νομική-θεσμική διάσταση αυτών των αποφάσεων.

Η συγκρατημένη ερμηνεία του ενσαρκώνει την απρόσωπη λογική των πολιτικών θεσμών και εμβαθύνει την κεντρική σύγκρουση της ταινίας La Grazia που εξερευνά την ένταση μεταξύ προσωπικής συνείδησης και πολιτικού καθήκοντος το ανθρώπινο βάρος της ηγεσίας έναντι των ψυχρών μηχανισμών της πολιτικής.

Ο ρόλος του Massimo Venturiello στην ταινία ως ο Υπουργός Δικαιοσύνης και παλιός φίλος του προέδρου, Mariano De Santis λειτουργεί ως σημαντικό πολιτικό αντίστοιχο / πολιτικό αντίβαρο του προέδρου.

Ένας χαρακτήρας του οποίου η συναισθηματική αδιαφάνεια εγείρει υποψίες. Από αφηγηματικής άποψης ο Romani είναι, είπαμε, ένας δευτερεύων αλλά καταλυτικός χαρακτήρας: δεν καθοδηγεί μόνος του την πλοκή, αλλά εμβαθύνει την εξερεύνηση της εξουσίας, της αμφιβολίας και της κληρονομιάς στην ταινία.

Η αφήγηση υπονοεί επίσης ότι ο Romani μπορεί να συνδέεται με τις προσωπικές υποψίες του προέδρου σχετικά με την απιστία της εκλιπούσας συζύγου του, προσθέτοντας συναισθηματική ένταση στην πολιτική σχέση.

Μέσω της υποψίας σύνδεσης με την ιδιωτική τραγωδία του προέδρου, ο Romani θολώνει τα όρια μεταξύ πολιτικής αντιπαλότητας και προσωπικής προδοσίας. Αυτή η ένταση αντανακλά το ευρύτερο θέμα της ταινίας για το πώς η εξουσία και η προσωπική μνήμη αλληλοσυνδέονται.

Αντιπροσωπεύει ως πιθανός διάδοχος της προεδρίας επιπλέον το μέλλον της πολιτικής ηγεσίας, σε αντίθεση με τον De Santis.

Η ευθεία στάση του σώματος και η περιορισμένη κίνηση υποδηλώνουν αυτοπεποίθηση και θεσμική πειθαρχία. Οι λεπτές εκφράσεις του προσώπου - ελαφρές μετατοπίσεις φρυδιών, σφιχτά χαμόγελα - υπονοούν κρυφά κίνητρα ή πολιτικό υπολογισμό. Οι ήρεμες αντιδράσεις του δημιουργούν αβεβαιότητα σχετικά με το αν υποστηρίζει, αντιτίθεται ή χειραγωγεί σιωπηλά τα γεγονότα και συμβολίζει την επόμενη γενιά στα όρια της ψηφιακής εξουσίας.

5. Η πολιτική της «Χάριτος» και η απολύτρωση της συγχώρεσης:«Ο Sorrentino στοχάζεται πάνω στην προεδρική χάρη μέσα από ένα κομψό δράμα που αναζητά τη απόλύτρωση στην αποδέσμευση από το παρελθόν.»

Το σενάριο περιστρέφεται γύρω και από το θέμα της προεδρικής χάριτος (La Grazia). Αυτή η νομική πράξη αμνηστίας μετατρέπεται στα χέρια του Sorrentino σε μια διαδικασία αναστοχασμών και διαλόγων για το τι σημαίνει «αφήνω πίσω μου το παρελθόν». 

Η «Χάρη» δεν είναι πλέον μια πολιτική απόφαση, αλλά μια υπαρξιακή απελευθέρωση. Ο ήρωας αναζητά και αυτός τη συγχώρεση όχι μόνο από τον λαό ή τους πολιτικούς του αντιπάλους, αλλά από τον ίδιο του τον εαυτό. 

Η σύνδεση μεταξύ της πολιτικής ευθύνης και της προσωπικής λύτρωσης αναδεικνύεται μέσα από τη διαδικασία του "letting go", της σταδιακής αποδέσμευσης από τα δεσμά της εξουσίας και των τύψεων που τη συνοδεύουν.

6.Η Χάρη (La Grazia) της ανθρώπινης ελευθερίας και του καθήκοντος

Παρά κάποιες επισημάνσεις για υπερβολική αισθηματική φόρτιση, η ταινία αναγνωρίζεται ως μια εσωτερική μελέτη της ανθρώπινης ελευθερίας και του καθήκοντος. Είναι μια διεισδυτική κινηματογραφική ανάλυση που επαναπροσδιορίζει τι σημαίνει «πολιτικό σινεμά». Ο τίτλος της ταινίας δεν αναφέρεται μόνο στην απονομή προεδρικής χάριτος, αλλά στην εσωτερική εκείνη κατάσταση όπου ο άνθρωπος συμφιλιώνεται με τις αποτυχίες του. 

Τελικά Μπορεί ποτέ ένας ηγέτης να είναι πραγματικά ελεύθερος από το παρελθόν του; Ο Sorrentino φαίνεται να προτείνει πως η ελευθερία δεν κερδίζεται μέσω της εξουσίας, αλλά μέσω της συγχώρεσης — τόσο προς τους άλλους όσο και προς τον ίδιο μας τον εαυτό. 

Παρά τη μελαγχολία της, η ταινία αφήνει μια αίσθηση λύτρωσης, υπενθυμίζοντάς μας ότι η πραγματική «χάρη» βρίσκεται στην ικανότητα να αποχωρείς από τη σκηνή με τη συνείδησή σου ήσυχη, ακόμα και αν οι μέρες σου δεν σου ανήκαν ποτέ ολοκληρωτικά.

7. Η δύναμη της αφαίρεσης/λιτότητας ρυθμού: Οικονομία των εκφραστικών μέσων. «Μια ταινία που αντλεί την εκρηκτική της ισχύ όχι από την ένταση, αλλά από την απόλυτη νηνεμία.» 

Αν το Il Divo (2008) του Sorrentino ήταν μια μπαρόκ όπερα πολιτικής ίντριγκας γεμάτη οπτικό θόρυβο, η La Grazia αποτελεί το αντίθετο άκρο του. Ο Sorrentino επιδεικνύει μια πρωτόγνωρη σκηνοθετική εγκράτεια, εγκαταλείποντας τον γνωστό μαξιμαλισμό του για χάρη μιας λιτής αισθητικής.

Η κάμερα δεν κυνηγά πλέον την έκσταση, αλλά την παύση, αναδεικνύοντας τη σημασία της κάθε κίνησης και του κάθε βλέμματος. Αυτή η στροφή προς το «λιγότερο που είναι περισσότερο» δεν αποδυναμώνει το έργο· αντίθετα, του προσδίδει μια ισχύ ησυχασμού που εισχωρεί κάτω από το δέρμα του θεατή.

Η επιλογή αυτή απογυμνώνει το πολιτικό δράμα από περιττούς εντυπωσιασμούς, εστιάζοντας στο τέλμα ενός ανθρώπου που μαθαίνει να αποδεσμεύεται.

8. Η ομορφιά του δυσερμήνευτου. Η απώλεια δεν αντιμετωπίζεται ως τραγωδία.

Ένα από τα πιο γοητευτικά στοιχεία της ταινίας είναι η άρνησή της να προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Η «ομορφιά του ακατάληπτου» είναι αυτή που τελικά προσφέρει στον θεατή μια αίσθηση κάθαρσης.

Ο Sorrentino φωτογραφίζει το ανεξιχνίαστο της ανθρώπινης ψυχής, βρίσκοντας την ομορφιά σε αυτό που μένει κρυφό ή ακατανόητο. Αντί να προσπαθήσει να εξηγήσει κάθε κίνητρο, επιτρέπει στην αβεβαιότητα να δράσει, καθιστώντας το έργο αυτό διαχρονικό.

Εξυμνεί τη διαδικασία της αποδέσμευσης από την ανάγκη για έλεγχο. Η απώλεια δεν αντιμετωπίζεται ως τραγωδία, αλλά ως ένα απαραίτητο στάδιο για την επίτευξη της εσωτερικής γαλήνης.

9. Ένα μάθημα πολιτικής ανθρωπιάς.

Με την ταινία ξεπερνά τα σύνορα της ιταλικής πολιτικής σκηνής για να μιλήσει για την παγκόσμια ανθρώπινη κατάσταση. Είναι ένα έργο που μας υπενθυμίζει ότι πίσω από τα αξιώματα και τους θεσμούς, η τελική μάχη δίνεται πάντα στο εσωτερικό της καρδιάς. Ο Sorrentino μας προσφέρει ένα σπάνιο μάθημα πολιτικής ανθρωπιάς, δείχνοντάς μας ότι η δύναμη δεν λαμβάνει υπόσταση πάντα με τη δράση, αλλά συχνά με τη εν σιωπή αποδοχή και την ανθρώπινη ικανότητα για ευσπλαχνία και αξιοπρέπεια απέναντι στο θάνατο και την προδοσία.

Σε έναν κόσμο που απαιτεί συνεχή παρουσία και αδιάκοπο θόρυβο, μήπως η μεγαλύτερη πράξη δύναμης είναι τελικά η εν ησυχία αποδοχή του τέλους των όσων είναι ορατά και ψηλαφητά;

10. Το Ηθικό Βάρος της Λήψης Αποφάσεων

Το επόμενο μάθημα εστιάζει στη σύγκρουση του θεσμικού καθήκοντος με την προσωπική συνείδηση. Ο Πρόεδρος έρχεται αντιμέτωπος με δύο «καυτά» ζητήματα: την επικύρωση  νομοθεσίας για την ευθανασία και την απονομή χάριτος σε δυό καταδικασμένους δολοφόνους.

Εδώ, ο Sorrentino αποφεύγει τις εύκολες ηθικοπολιτικές απαντήσεις. Μας δείχνει ότι η εξουσία δεν θα πρέπει να είναι απλώς διαχείριση πόρων ή νόμων, αλλά μια διαρκής ηθική κρίση. Οι αποφάσεις του Πρόεδρου Mariano De Santis δεν παρουσιάζονται ως γραφειοκρατικές πράξεις, αλλά ως στιγμές απόλυτης ευθύνης που έχουν ανάγκη μια «έντιμη και ισορροπημένη προσέγγιση», αναδεικνύοντας το βάρος που νιώθει ο ηθικός άνθρωπος όταν είναι τέτοιος και όταν καλείται να αποφασίσει για τη ζωή και την ελευθερία των άλλων.

11. Η Προδοσία ως Ανθρώπινη Κανονικότητα

Ένα άλλο μάθημα έρχεται μέσα από την ιδιωτική σφαίρα του Πρόεδρου . Σε προσωπικό επίπεδο, παλεύει με την αποκάλυψη της απιστίας της εκλιπούσας συζύγου του, γεγονός που περιπλέκει την εσωτερική του κατάσταση ενώ προσπαθεί να ανταπεξέλθει στα καθήκοντά του. Η γνώση της απιστίας της κλονίζει την αυτοεικόνα του ισχυρού ηγέτη. αναγκάζοντάς τον να παλεύει με «επίμονες αμφιβολίες» για τις επιλογές που έκανε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.

Ο Sorrentino χρησιμοποιεί αυτό το στοιχείο για να εμποτίσει το έργο με μια «ασαφή μελαγχολία» , η οποία αποτελεί σήμα κατατεθέν της ποιητικής του οπτικής.

Η προδοσία διδάσκει ότι ακόμα και στο απόγειο της δύναμής του, ένας ηγέτης παραμένει ευάλωτος στα ανθρώπινα πάθη / λάθη. Η προσωπική του οδύνη υπογραμμίζει ότι η δημόσια δόξα είναι συχνά ένα κέλυφος που αποτυγχάνει να προστατεύσει την καρδιά από την μοναξιά και τις αμφιβολίες του παρελθόντος.

12. Η Αξιοπρέπεια του Πρόεδρου Mariano De Santis ως Στήριγμα και Κληρονομιά.

Η ερμηνεία του Toni Servillo, η οποία δικαίως του χάρισε το Βραβείο Καλύτερου Ανδρικού Ρόλου στο Φεστιβάλ Βενετίας 2025, ενσαρκώνει το 11ο μάθημα: την αξιοπρέπεια στην απώλεια με ερμηνεία που χαρακτηρίζεται ως «βαθιά αισθαντική». Η συνάφειά του με τον Sorrentino φανερώνει την κορυφαία φόρμα της δεξιοτεχνίας τους, καθώς ο Servillo μετουσιώνει τη σιωπή σε υψηλή τέχνη.

Σημαντικό ρόλο σε αυτό παίζει η σχέση του με την κόρη του, Dorotea (Anna Ferzetti). Η Dorotea λειτουργεί ως η συναισθηματική του άγκυρα, μετατρέποντας την ταινία σε μια οικεία μελέτη για την πατρότητα. Η παρουσία της λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στο δημόσιο καθήκον και την προσωπική λύτρωση, βοηθώντας τον να αντιμετωπίσει την αλήθεια για τον εαυτό του και την οικογένειά του με αξιοπρέπεια.

Το μήνυμα εδώ είναι σαφές: η συνείδηση ενός ηγέτη δεν τρέφεται από την αποδοχή των μαζών, αλλά από την ειλικρίνεια των δεσμών με τους ανθρώπους που μένουν δίπλα του, όταν τα φώτα σβήνουν.

13. Η Ιδιοκτησία του Χρόνου και του Εαυτού

Το τελευταίο και πιο βαθύ μάθημα της ταινίας περιστρέφεται γύρω από το κεντρικό υπαρξιακό ερώτημα που θέτει ο δημιουργός: "Ποιος κατέχει τις μέρες μας;"

Σε ποιον ανήκει τελικά η ζωή μας; Στο καθήκον προς την θεσμική Συνταγματικότητα, στις προσδοκίες των άλλων ή στις δικές μας επιθυμίες για απολύτρωση; Η ταινία μάς καλεί να αναλογιστούμε αν είμαστε ιδιοκτήτες του χρόνου μας ή απλοί διαχειριστές ξένων αναγκών(αστικού Κράτους / Κοινωνίας).

Παρά το γεγονός ότι η ταινία τείνει προς μια κάπως συναισθηματική απόληξη (Επίλυση) στο τελευταίο μέρος της —ίσως παραπάνω από όσο θα επέβαλε η προηγούμενη λιτή αυστηρότητά της— το ερώτημα παραμένει μετέωρο και επώδυνο.

ΠΗΓΕΣ

i ie. Critics – articles- reviews:

1. http://www.markreviewsmovies.com/reviews/G/grazia.htm

2. https://www.metacritic.com/movie/la-grazia/

3. https://therollingtape.com/review-la-grazia-is-a-beautiful-exploration-of-love-loss-and-thepower-of-letting-go/

4. https://www.criticsnotebook.com/la-grazia-movie-review-paolo-sorrentino-toni-servillovenice-international-film-festival/

5. https://nextbestpicture.com/la-grazia/

6. https://www.vulture.com/article/la-grazia-review-sorrentino-finds-beauty-inunknowability.html

7. https://www.ioncinema.com/reviews/paolo-sorrentino-la-grazia-movie-review

8. https://www.thetimes.com/culture/film/article/la-grazia-sorrentino-venice-film-festivalz2s6kb6dn

9. https://www.thewrap.com/la-grazia-review-paolo-sorrentino-venice/

10. https://www.elmundo.es/cultura/cine/2025/08/27/68af2b99e9cf4a717d8b457e.html

11. https://variety.com/2025/film/reviews/la-grazia-review-paolo-sorrentino-venice-filmfestival-1236498775/

12. https://algomasquecine.com/la-grazia-review/

13. https://thefilmstage.com/venice-review-la-grazia-finds-paolo-sorrentino-struggling-to-matchtoni-servillos-talents/

14. https://deadline.com/2025/08/la-grazia-review-paolo-sorrentino-political-film-1236498052/

15. https://lwlies.com/venice-film-festival/la-grazia-first-look-review

16. https://www.worldofreel.com/blog/2025/8/27/la-grazia

17. https://thecontending.com/la-grazia-review/

18. https://www.themoviebuff.net/2025/10/la-grazia-nyff-2025-review-paolo-sorrentino/

19. https://www.slantmagazine.com/film/la-grazia-review-paolo-sorrentino/

20. https://www.cinefilia.blog/2025/11/la-grazia-2025-critica.html

21. http://www.shadowsonthewall.co.uk/25/f-v.htm#nouv

22. https://www.radiotimes.com/movie-guide/b-yadx4b/la-grazia/

23. https://www.nytimes.com/2025/12/04/movies/la-grazia-review-paolo-sorrentino.html

24. https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2025-12-13/la-grazia-reviewpaolo-sorrentino-toni-servillo-italy

25. https://algomasquecine.com/la-grazia-review/

26. https://www.wsj.com/arts-culture/film/la-grazia-review-paolo-sorrentinos-portrait-of-apresident-bd2f018e

27. https://www.screendaily.com/reviews/la-grazia-review-an-impressive-toni-servillo-anchorspaolo-sorrentinos-austere-venice-opener/5208161.article

28. https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/la-grazia-review-toni-servillopaolo-sorrentinos-1236352556/

29. https://morningstaronline.co.uk/article/stunning-gaza-docu-drama-snubbed

30. https://geekvibesnation.com/la-grazia-review/

31. https://www.fotogramas.es/peliculas-criticas/a65911353/la-grazia-pelicula-critica-paolosorrentino-festival-venecia-2025/

32. https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/reviews/la-grazia-less-more-paolo-sorrentinosquietly-powerful-political-drama

33. https://www.indiewire.com/criticism/movies/la-grazia-movie-review-paolosorrentino-1235147602/

34. https://awardswatch.com/la-grazia-review-paolo-sorrentinos-richly-drawn-political-drama-ofa-leader-whos-lost-his-purpose-is-one-of-his-best-films-a-venice/

35. https://theplaylist.net/la-grazia-review-paolo-sorrentino-ponders-the-presidential-pardon-instylish-drama-venice-20250827/

36. https://awardswatch.com/telluride-dispatch-1-la-grazia-springsteen-deliver-me-fromnowhere-ballad-of-a-small-player/

37. https://www.theguardian.com/film/2025/aug/27/la-grazia-review-paolo-sorrentino-toniservillo

38. https://inreviewonline.com/2025/12/03/la-grazia-review/

39. https://alwaysgoodmovies.com/reviews/la-grazia-2025

40. https://decider.com/2026/02/13/la-grazia-mubi-review/

41. https://decider.com/2026/02/13/la-grazia-mubi-review/

42. https://www.imdb.com/title/tt34886821/reviews/?

featured=rw11052480&ref_=tt_ururv_c_5_hd

43. https://48hills.org/2025/12/screen-grabs-bi-gans-dazzlingly-hubristic-resurrection/

44. https://culturemixonline.com/review-la-grazia-2025-starring-toni-servillo-anna-ferzettiorlando-cinque-massimo-venturiello-milvia-marigliano-linda-messerklinger-vascomirandola-and-rufin-doh-zeyenouin/

45. https://www.thegate.ca/film/071672/la-grazia-review-finding-life-in-a-lame-duck/

46. https://www.rogerebert.com/reviews/la-grazia-paolo-sorrentino-film-review-2025

47. https://spectrumculture.com/2025/12/09/la-grazia-review/

48. https://www.cinencuentro.com/2025/12/05/la-grazia-2025-de-paolo-sorrentino-decisionesdificiles/

49. https://www.reelingreviews.com/reviews/la-grazia/

50. https://awardsradar.com/2025/12/03/film-review-la-grazia-is-a-quiet-look-at-dignity-inpolitics-from-paolo-sorrentino/

51. https://www.avclub.com/la-grazia-review

52. https://stephensilver.substack.com/p/reviews-hamnet-my-fathers-shadow

53. https://insessionfilm.com/movie-review-fnc-2025-la-grazia/

54. https://movieswetextedabout.com/la-grazia-film-review-a-masterpiece-in-form-andcontent/#more-3916

55. https://www.rogerebert.com/festivals/telluride-film-festival-2025-the-cycle-of-love-h-is-forhawk-la-grazia

ii AllMovie. (2025). La grazia – Cast & crew.
https://www.allmovie.com/movie/la-grazia-am652102/cast-crew

Athens International Film Festival. (2025). La grazia.
https://en.aiff.gr/opening_nights_2025/arthro/la_grazia-15557101/

Bradshaw, P. (2025, August 27). La grazia review – Paolo Sorrentino returns with political drama. The Guardian.
https://www.theguardian.com/film/2025/aug/27/la-grazia-review-paolo-sorrentino-toni-servillo

Lodderhose, D. (2025, July 4). Paolo Sorrentino’s “La Grazia” to open Venice Film Festival. Reuters.
https://www.reuters.com/business/media-telecom/paolo-sorrentinos-la-grazia-open-venice-film-festival-2025-07-04/

MYmovies. (2025). La grazia – Cast.
https://www.mymovies.it/film/2025/la-grazia/cast/

Rotten Tomatoes. (2025). La grazia.
https://www.rottentomatoes.com/m/la_grazia

Scheck, F. (2025). La grazia movie review. RogerEbert.com.
https://www.rogerebert.com/reviews/la-grazia-paolo-sorrentino-film-review-2025