Η Κριτική εκ μέρους του Andrea Zhok στον Νεοφιλελευθερισμό: Από τον Μηδενισμό στην Κοινότητα.

Εισαγωγή: Ο Andrea Zhok (Τεργέστη, 1967) σπούδασε στα πανεπιστήμια της Τεργέστης, του Μιλάνου (PhD), της Βιέννης και του Έσσεξ (MPhil). Σήμερα είναι καθηγητής Ηθικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Μιλάνου και συνεργάζεται ως αρθρογράφος με διάφορες εφημερίδες και περιοδικά.
Στα βιβλία του περιλαμβάνονται τα Il concetto di valore: dall’etica all’economia [Η Έννοια της Αξίας: Από την Ηθική στην Οικονομία] (2002), Lo spirito del denaro e la liquidazione del mondo [Το Πνεύμα του Χρήματος και η Ρευστοποίηση του Κόσμου] (2006), Libertà e natura [Ελευθερία και Φύση] (2017) και Identità della persona e senso dell’esistenza [Ταυτότητα του Προσώπου και Νόημα της Ύπαρξης] (2018).

Το άρθρο του Andrea Zhokⁱ «Λυκόφως της Δύσης και η μετατόπιση του «πνεύματος του κόσμου» προς την Ανατολή σηματοδοτεί μια εποχή που έχει βιωματική ανάγκη να ξεπεράσει το μονοπολικό νεοφιλελεύθερο πρότυποⁱⁱ.

Η τρέχουσα κρίση είναι μια μοναδική ευκαιρία για τη γέννηση ενός συμμετοχικού και πλουραλιστικού κόσμου, βασισμένου στην οργανική ενότητα, την αλήθεια της ανθρώπινης φύσης και την ανάκτηση της συλλογικής κυριαρχίας απέναντι στον μηδενισμό του ανθρώπου εκ μέρους της χρηματοπιστωτικής Αγοράς.

1. Η θεολογία ως Παιδαγωγικό Εργαλείο Επιβίωσης

Στη σημερινή εποχή της γνωστικής κατάτμησης, η θεολογία οφείλει να παύσει να αυτοπεριορίζεται σε μια στείρα ακαδημαϊκή άσκηση και να ανακτηθεί ως μια «παιδαγωγική» παρέμβαση, απαραίτητη για την οντολογική επιβίωση του προσωπικού υποκειμένου.

Η στρατηγική σημασία της θεολογικής σκέψης έγκειται στην ικανότητά της για μια «αντι-εξειδικευτική» σύνθεση του «όλου», υπερβαίνοντας τον περιοριστικό ορίζοντα των ειδικών επιστημών.

Η απώλεια αυτής της συνθετικής ικανότητας οδηγεί αναπόφευκτα στην υποταγή της γνώσης στην εξουσία του μαμμωνά. Οι εξειδικευμένοι επιστήμονες μετατρέπονται σε «γρανάζια του συστήματος», ακριβώς επειδή έχουν απωλέσει τη δυνατότητα να αντιληφθούν το «ΤΕΛΟΣ» (τον σκοπό) της γνώσης τους, καθιστάμενοι δέσμιοι μιας τυφλής εργαλειακής ορθολογικότητας και των χορηγιών της.

Η αποστολή του χριστιανού θεολόγου σήμερα είναι βαθύτατα πολιτική: να προσφέρει τα εργαλεία για μια κριτική και περιεκτική θεώρηση του κόσμου, η οποία θα επιτρέψει στο άτομο να δράσει συνειδητά. Αυτή η νέα παιδαγωγική της αφύπνισης αποτελεί τη μοναδική οδό διαφυγής από το «λυκόφως» της νεο-φιλελεύθερης εποχής, λειτουργώντας ως η αναγκαία γέφυρα για την αποδόμηση της εξ αυτής κανονιστικότητας.

2. Η Ανατομία του Νεοφιλελεύθερου Λόγου και η Απάτη της «Φυσικότητας»

Η αποδόμηση του νεοφιλελευθερισμού απαιτεί την κατανόησή του όχι απλώς ως οικονομικής θεωρίας, αλλά ως μιας πανίσχυρης κανονιστικής (normative) δύναμης.

Ο νεοφιλελευθερισμός δεν περιγράφει μια προϋπάρχουσα φυσική πραγματικότητα, αλλά αποτελεί την ιστορική πραγμάτωση, δηλ. επιλογή, του κανονιστικού χαρακτήρα των νεοκλασικών οικονομικών(ΣΙΚΑΓΟ) θεωριών.

Στόχος του είναι να επιβάλει τεχνητά ένα μοντέλο όπου ο άνθρωπος μεταλλάσσεται σε «Homo Economicus» — έναν αέναο ατομικό μεγιστοποιητή χρησιμότητας / κερδοφορίας. Σε αυτό το πλαίσιο, το τοπικό κράτος παύει να είναι ένας απλός «νυχτοφύλακας» και μετατρέπεται σε ενεργό πράκτορα(‘’προστάτη’’) που χρησιμοποιεί την ποικίλη ισχύ του για να δημιουργήσει τεχνητά τις συνθήκες του «τέλειου ανταγωνισμού», εγκαταλείποντας κάθε δισταγμό στην επιβολή της αγοραίας ιδέας.

3. Νεοφιλελευθερισμός και η Αποδόμηση της Ανθρώπινης Φύσης.

Στην καρδιά του νεοφιλελευθερισμού βρίσκεται το μοντέλο του «Homo Economicus»: μια ορθολογική μηχανή που υπολογίζει κέρδη και ζημίες.

Ο Zhok τονίζει ότι αυτό το μοντέλο αποτελεί μια κανονιστική βίαιη επιβολή, αφού σεν ενδιαφέρεται και δεν περιγράφει ποιοι είμαστε, αλλά ποιοι πρέπει να γίνουμε για να εξυπηρετήσουμε το σύστημα. Πρόκειται για μια πράξη κακής πίστης που αγνοεί το «ζωντανό σώμα» (corpo vivente) — τον άνθρωπο ως οντότητα με ρίζες, συναίσθημα και ιστορία.

Αυτή η θεώρηση καταστρέφει την κοινότητα είτε ηθικά είτε λατρευτικά στα εξής σημεία:

1. Κατάργηση του Συλλογικού Ήθους: Η διανθρώπινη ηθική υποκαθίσταται από την ατομική χρησιμότητα, καθιστώντας αδύνατη τη αυτοθυσία για το κοινό καλό.

2. Ρευστοποίηση της Ταυτότητας: Ο άνθρωπος χωρίς σταθερές αναφορές μετατρέπεται σε έναν «ευέλικτο» και πλήρως διαχειρίσιμο καταναλωτή προϊόντων ή έμφυλων ταυτοτήτων.

3. Οντολογικός Μηδενισμός: Η υποταγή των πάντων στην ποσότητα και την εγχρήματη τιμή εξαφανίζει το ποιοτικό βάθος της ύπαρξης.

Απέναντι σε αυτή τη ρευστοποίηση, ο Zhok επαναφέρει την αναγκαιότητα των ευπρόσωπων συλλογικών δομών που διαθέτουν ηθική και ιστορική νομιμοποίηση και ρίζα.

Συνοπτικά μπορούμε να τα δούμε ως εξής:

Νεο-Φιλελεύθερος Ιδανισμός	Η Ιστορική Πραγματικότητα κατά Zhok
Άτομο ως αυθύπαρκτη μονάδα: Ο άνθρωπος ως ανεξάρτητος φορέας δικαιωμάτων, αποκομμένος από την ιστορία και τους άλλους.	Άτομο ως καρπός μιας κοινότητας: Η ταυτότητα και η βούληση συγκροτούνται εντός ιστορικού και πολιτισμικού πλαισίου.
Η Αγορά ως φυσική κατάσταση: Η αγορά θεωρείται αυθόρμητη οντότητα που προϋπάρχει του κράτους.	Το Κράτος ως δημιουργός / ‘’προστάτης’’ της αγοράς: Ο νεοφιλελευθερισμός χρησιμοποιεί το κράτος για να ανακατασκευάσει βίαια τις συνθήκες του ανταγωνισμού και τους μετέχοντες σε αυτόν.
Εκμηδένιση της Ιστορίας: Η οικονομική δράση θεωρείται καθολική και ανεξάρτητη από την κουλτούρα.	Κοινωνική αλήθεια: Η οικονομία είναι οργανικά συνδεδεμένη με το ήθος (ethos) και τις παραδόσεις ενός λαού.

Η βίαιη επιβολή αυτού του αφηρημένου μοντέλου πάνω στη ζωντανή ιστορική πραγματικότητα οδηγεί αναπόφευκτα στην «ρευστοποίηση» των ηθικών αξιών, η οποία αποτελεί το θεμέλιο του σύγχρονου μηδενισμού.

4. Η Κρίση των Αξιών και ο Σύγχρονος Μηδενισμός.

Ο μηδενισμός στη νεοφιλελεύθερη εποχή δεν συνίσταται στην απουσία αξιών, αλλά στην πλήρη «υγροποίηση» (liquefaction) κάθε σταθερού νοήματος προς όφελος της οικονομικής αποδοτικότητας.

Οι αξίες παύουν να έχουν οντολογικό βάθος και μετατρέπονται σε ανταλλάξιμα μεγέθη. Ο «φιλελευθερισμός των δικαιωμάτων» λειτουργεί εδώ ως μηχανισμός αποσύνθεσης του συλλογικού ήθους, προωθώντας μια ελευθερία που εξαντλείται στην ατομική επιθυμία, αποκομμένη από κάθε κοινωνική ευθύνη.

Οι τρεις κύριες συνιστώσεις αυτού του μηδενισμού είναι:

4. Απώλεια του "τέλους/ σκοπού": Η πλήρης υποκατάσταση των σκοπών από τα μέσα. Η κοινωνία μετατρέπεται σε έναν μηχανισμό που βελτιστοποιεί την αποδοτικότητα χωρίς να μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα του «γιατί» όλα αυτά .

5. Κοινωνική Ρευστότητα: Η αποσύνθεση των παραδοσιακών δεσμών (οικογένεια, κοινότητα) και η διάλυση των σταθερών σημείων αναφοράς προς όφελος μιας ατέρμονης, χρησιμόθηρης κινητικότητας.

6. Ατομικιστική Ανομία: Η μετατροπή της ελευθερίας σε απλή «αρνητική ελευθερία» (απουσία παρέμβασης), η οποία αφήνει το υποκείμενο έρμαιο των δυνάμεων της αγοράς και των τεχνολογικών επιταγών.

Αυτό το αξιακό κενό και η απώλεια του οντολογικού ερείσματος επιτρέπουν την εισβολή της τεχνολογίας στο ίδιο το ανθρώπινο είναι, μετατρέποντας το σώμα σε πεδίο υπολογιστικής διαχείρισης.

5. Η Εκμηχάνιση του Σώματος και η Κριτική του Α.Zhok στον Μετα-ανθρωπισμό.

Στη φαινομενολογία του Zhok, η σωματικότητα είναι η έδρα της συνείδησης, της επαφής και της δράσης. Η μηχανοποίηση του σώματος αποτελεί το τελικό στάδιο της νεοφιλελεύθερης αλλοτρίωσης. Το ανθρώπινο σώμα υποβαθμίζεται από «ζωντανό έμφυλο σώμα» (Leib), φορέα ποιοτικής εμπειρίας, σε μια «υπολογιστική/αλγοριθμική μηχανή» που αποτελείται από δυαδικά δεδομένα προς επεξεργασία. Εδώ πλέον:

7. Σώμα vs Μηχανή: Η κυρίαρχη τεχνοεπιστήμη αντιμετωπίζει το σώμα ως ένα σύνολο πληροφοριών, αγνοώντας την εσωτερική, βιωμένη του διάσταση.

8. Ο Zhok κάνει Κριτική του ‘’Τρανσουμανισμού’’, χαρακτηρίζει τον τρανσουμανισμό ως μια «οντολογική απαξίωση/απέχθεια» (abjection) και ως την τελική, απεχθή ολοκλήρωση του νεοφιλελευθερισμού. Υπόσχεται την «αναβάθμιση» του ανθρώπου, ενώ στην πραγματικότητα επιδιώκει την κατάργηση της ποιοτικής διάστασης της ύπαρξης και την πλήρη ενσωμάτωση του ζωντανού όντος στις αλγοριθμικές διαδικασίες ελέγχου εντός των χρηματιστηρίων ανταλλαγής προϊόντων.

Η ανάκτηση της σωματικότητας και της αλήθειας του ζωντανού σώματος είναι αδύνατη χωρίς τη ριζική θεολογική ρητή αμφισβήτηση του νεοφιλελεύθερου παραδείγματος περί ελευθερίας.

6. Η παραδοξότητα του Νεο-Φιλελευθερισμού και η Ανάγκη για Συλλογική Ελευθερία

Ο νεοφιλελευθερισμός εμπεριέχει ένα τραγικό παράδοξο. Ενώ υπόσχεται την απόλυτη απελευθέρωση του ατόμου, καταλήγει να καταστέλλει τη «θετική» ελευθερία (την ικανότητα για ερωτική σχέση, πολιτική οργάνωση και συλλογική δράση). Αυτό συμβαίνει διότι η θετική ελευθερία απειλεί άμεσα τη λογική της Αγοράς.

Η αρνητική ελευθερία (η απλή απουσία συγκεκριμένων εμποδίων) αφήνει το άτομο ανίσχυρο, ικανό μόνο να επιθυμεί να καταναλώνει, αλλά ανίκανο να αποφασίζει για το κοινό του πεπρωμένο.

Η αυθεντική ελευθερία πραγματώνεται μόνο εντός ενός ιστορικού και πολιτισμικού πλαισίου διότι,

9. Η ανθρώπινη προσωπική ταυτότητα είναι πάντοτε προϊόν της κοινότητας και των δεσμών της.

10. Η ελευθερία απαιτεί ρίζες (ιστορικό βάθος) για να μην μετατραπεί σε κενή επιλογή ανάμεσα σε προκατασκευασμένα προϊόντα.

11. Η αυτοκυριαρχία του ατόμου εξαρτάται από τη συμμετοχή του σε μια συλλογική πολιτική κυριαρχία που μπορεί να θέτει όρια στην οικονομική ισχύ του ‘’κολλεγίου των άπληστων’’...

Η επιστροφή στην κοινότητα (community) αναδεικνύεται έτσι ως η μοναδική ορθολογική απάντηση στη μηδενιστική αποσύνθεση, οδηγώντας μας στην αναζήτηση των «ριζών».

7. Η Επιστροφή στις «Ρίζες» ως Απάντηση στον Μηδενισμό

Η διάκριση μεταξύ «κοινότητας» (community) και «κοινωνίας» (society) είναι οντολογικής φύσεως. Η επιστροφή στις ρίζες δεν αποτελεί αντιδραστική νοσταλγία, αλλά μια δημοκρατική αναγκαιότητα για την επανασύνδεση του δήμου με ένα συγκεκριμένο ήθος. Μια νέα παιδαγωγική οφείλει να καλλιεργήσει τις «έξεις» (habits) —σταθερούς τρόπους δράσης και σκέψης— που συνδέουν το άτομο με την ιστορική του συνέχεια.

Οι τρεις πυλώνες για την οικοδόμηση της «Πόλης που έρχεται...ἔχουσας τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ· ὁ φωστὴρ αὐτῆς ὅμοιος λίθῳ τιμιωτάτῳ, ὡς λίθῳ ἰάσπιδι κρυσταλλίζοντι· »(Αποκ.21:11) είναι:

1. Επαναπολιτικοποίηση της Οικονομίας: Η υποταγή των οικονομικών διαδικασιών στις ανάγκες της ανθρώπινης διαβίωσης και της κοινωνικής δικαιοσύνης(Πραξ. κεφ.4-6).

2. Πνευματική Αντίσταση στον Τεχνολογικό Ντετερμινισμό: Η απόρριψη της εμμονής ότι η τεχνολογική εξέλιξη είναι μια αναπόδραστη μοίρα που υπερβαίνει την ανθρώπινη βούληση.

3. Ενδυνάμωση των Τοπικών και Εθνικών Δεσμών: Η αναγνώριση ότι η Δημοκρατία λειτουργεί μόνο εκεί όπου υπάρχει το αίσθημα του «ανήκειν» σε ένα συλλογικό υποκείμενο.

4. Ετσί η επαναφορά των παραγωγικών δομών και αλυσίδων σε τοπικό επίπεδο (re-shoring) θα προσφέρει:

• Ανθεκτικότητα: Προστασία από τις διαταραχές των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού.

• Κοινωνική Αλληλεγγύη(το πρόγραμμα της λογείας, Β’ Κορ 9,6-15): Δυνατότητα χρηματοδότησης του κοινωνικού κράτους μέσα από ελεγχόμενους πόρους.

• Δημοκρατικό Έλεγχο: Η οικονομία επιστρέφει στην υπηρεσία των πολιτικών αποφάσεων της κοινότητας.

• Περιβαλλοντική Ηθική: Μείωση της σπατάλης πόρων που απαιτεί η αλόγιστη παγκόσμια μετακίνηση εργαζομένων και ανέργων.

8. Συμπεράσματα

Η ανάλυση του Andrea Zhok μας καλεί να διακρίνουμε την ψευδεπίγραφη «αρνητική ελευθερία» του νεοφιλελευθερισμού (την απλή απουσία θεσμικής παρέμβασης στις αγορές) από την πραγματική συλλογική ή θετική ελευθερία: τη δυνατότητα μιας κοινότητας να αυτοπροσδιορίζεται και να ορίζει τις αξίες της και τους όρους της καθημερινότητάς της.

Ως πολίτες χριστιανοί, οφείλουμε να καλλιεργήσομε την κριτική σύνθεση (sintesi) λέγει ο Andrea Zhok. 

Πρέπει να απορρίψομε τον κατακερματισμό της γνώσης και την «τμηματική αποτελεσματικότητα» (efficacia settoriale) που επιβάλλει η τεχνοκρατία, η οποία μας μετατρέπει σε εξειδικευμένα εξαρτήματα μιας μηχανής χωρίς σκοπό και με ημερομηνία λήξεως χρήσης.

Η θεολογία δεν είναι μόνον μια θεωρητική ‘’ καρδιακή΄΄ πολυτέλεια, αλλά και παιδαγωγική πράξη που μας επιτρέπει να βλέπουμε το «όλον», να διεκδικούμε ξανά το σώμα και την ιστορία μας και να μετατρέπουμε την παγκοσμιοποίηση από πεπρωμένο σε αντικείμενο κριτικής επιλογής ή απόρριψης.

ΠΗΓΑΙ

iCV : https://work.unimi.it/chiedove/cv/ENG/andrea_zhok.pdf

ii Zhok, A. (2025). L'ultima generazione dell'Occidente. Considerazioni sul divenire adulti nella società diseducativa. LUCE. Sguardi Critici Su Un Mondo in Fiamme, από: https://www.academia.edu/166093318/Lultima_generazione_dellOccidente_Considerazioni_sul_divenire_adulti_nella_societ%C3%A0_diseducativa

ιιι Atmatzidis, C. Η λογεία ως πρότυπο άσκησης της αγάπης  και της κοινωνικής αλληλεγγύης μεταξύ των χριστιανών, στο http://www.academia.edu/2039337