Στο πιο πρόσφατο τεύχος του The Atlantic, ο George Packer έχει ένα άρθρο με τίτλο, «Η Ζόμπι Δημοκρατία της Αμερικής». (δείτε https://outsidethebeltway.com/zombie-democracy/#comments, 26-9-2025 & https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2025/09/america-authoritarian-regime-ai-suicide/684350, 24-9-2025)
Όπως πάντα ο Packer, είναι εξαιρετικός. Το θέμα αυτής της ανάρτησης είναι διαφορετικό σε έναν πολύ σημαντικό τομέα. Είναι πως ό,τι μαστίζει τη δημοκρατία στις Ηνωμένες Πολιτείες, μαστίζει τις δημοκρατίες παντού.
Ψηφίζουμε. Συζητάμε. Εκλέγουμε αντιπροσώπους. Ακολουθούμε διαδικασίες. Και όμως έχει κάτι μαραθεί. Αυτό που αποκαλούμε δημοκρατία σήμερα έχει γίνει κέλυφος. Μια τελετουργία. Μια σκιά του εαυτού της. Κινείται. Αναπνέει. Αλλά δεν σκέφτεται πια. Αυτή είναι η ζόμπι δημοκρατία.
Καμία χώρα δεν εξαιρείται από τις ασθένειες που είναι δικές μας. Για παράδειγμα, καμία δημοκρατία δεν εξαιρείται από ηγέτες που φαίνονται ανίκανοι και άστοχοι, ειδικά σε σύγκριση με άλλους τύπους ηγετών που είναι αυταρχικοί και που μερικές φορές φαίνονται πολύ πιο ικανοί να φέρουν εις πέρας τα πράγματα. Να είναι αποτελεσματικοί αντί για αναποτελεσματικοί, και να εξασφαλίζουν ασφάλεια και σταθερότητα.
Αλλά για να μην νομίζουμε ότι οι ηγέτες φταίνε για τις ζόμπι δημοκρατίες, πρέπει να το ξανασκεφτούμε. Καμία δημοκρατία στον κόσμο δεν εξαιρείται από οπαδούς που είναι θυμωμένοι και απογοητευμένοι, ανυπόμονοι, και αγενείς.
Η Αμερική δεν είναι, λοιπόν, η μόνη ζόμπι δημοκρατία.
Ο ζόμπισμός ροκανίζει ή ακόμα και καταπίνει τις δημοκρατίες σε όλο τον δυτικό κόσμο. * Στη Μεγάλη Βρετανία, όπου ο Πρωθυπουργός Keir Starmer – αν και είναι στην εξουσία μόνο ένα χρόνο – έχει ήδη ποσοστά αποδοχής χαμηλότερα από οποιονδήποτε άλλο δυτικό ηγέτη. * Στη Γαλλία, όπου ο καταπονημένος Πρόεδρος Emmanuel Macron αντιμετωπίζει μια ακόμα κατάρρευση κυβέρνησης – μια ακόμη ένδειξη ότι η χώρα πάσχει τώρα από «χρόνια πολιτική αστάθεια». * Στη Γερμανία, όπου το κόμμα της Καγκελαρίου Friedrich Merz, οι Χριστιανοδημοκράτες, έχει μείνει πίσω από το κόμμα ‘’ Εναλλακτική για τη Γερμανία’’.
Στην Ιαπωνία, όπου η πρόσφατη παραίτηση του πρωθυπουργού – και πάλι, μετά από μόλις ένα χρόνο στην εξουσία – έχει δώσει τη θέση της σε «μια περίοδο ανανεωμένης αβεβαιότητας».
Στη Νότια Κορέα, όπου, μετά την καθαίρεση του πρωθυπουργού της πέρυσι, η κυβέρνηση συνεχίζει να αντιμετωπίζει «σημαντική πολιτική αστάθεια».
Στην Ινδία, την αποκαλούμενη «μεγαλύτερη δημοκρατία του κόσμου», όπου η κυβέρνηση του Πρωθυπουργού Narendra Modi, σύμφωνα με το Freedom House, έχει σημαντικά αυξήσει την παρενόχληση των επικριτών της και τις διακρίσεις, ειδικά εναντίον των Μουσουλμάνων.
Αυτό που αναγνωρίζει και περιγράφει ο Packer δεν είναι, λοιπόν, μόνο ένα αμερικανικό πρόβλημα.
Ο πολιτικός ζόμπισμός είναι πολύ πιο διαδεδομένος, πράγμα που σημαίνει ότι είναι πολύ πιο ύπουλος. Επιπλέον, επειδή μαστίζει τις δημοκρατίες παντού, εγείρει το ερώτημα αν και κατά πόσον, στις εποχές που ζούμε, οι δημοκρατίες είναι επ' αόριστον καταδικασμένες.
Η Ζόμπι δημοκρατίαi είναι μια πολιτική κατάσταση στην οποία οι τυπικές δομές της δημοκρατίας συνεχίζουν να λειτουργούν, αλλά η πνευματική και η ηθική ζωή που θα έπρεπε να τις κινητοποιεί έχει πεθάνει. Είναι ένα σύστημα που περπατάει – αλλά δεν ζει πια. Οι εκλογές εξακολουθούν να γίνονται. Οι θεσμοί εξακολουθούν να λειτουργούν. Οι ομιλίες εξακολουθούν να εκφωνούνται.
Αλλά κάτω από την επιφάνεια, έχει συμβεί μια θεμελιώδης αλλαγή: Οι πολίτες εκφράζουν απόψεις αλλά δεν προβληματίζονται. Τα κόμματα προσφέρουν επιλογές χωρίς πραγματικές εναλλακτικές.
Οι συζητήσεις περιστρέφονται γύρω από συναισθήματα, όχι αρχές.
Η δημοκρατία επιβιώνει ως διαδικασία, αλλά όχι ως πρακτική κοινής λογικής.
Η παρακμή της σκέψης
Η πιο ύπουλη ένδειξη μιας ζόμπι δημοκρατίας δεν είναι η καταστολή. Είναι η αδράνεια. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να μιλούν για πολιτική – αλλά όχι για να εξερευνήσουν, μόνο για να σηματοδοτήσουν. Οι θέσεις λαμβάνονται, όχι εξετάζονται.
Οι πεποιθήσεις υιοθετούνται, δεν εξετάζονται. Οι άνθρωποι ακολουθούν φυλές, hashtags ή χαρισματικές μορφές – όχι λογικά επιχειρήματα. Με την πάροδο του χρόνου, η κοινωνία αποδομείται.
Οι ποικίλες οργανώσεις που ασχολούνται με τα δημόσια πράγματα διστάζουν να πολιτικοποιηθούν υπερβολικά από φόβο μήπως τραβήξουν κάποια ανεπιθύμητη προσοχή. Πανεπιστήμια, επιστήμονες Εκκλησίες, ΜΚΟ και δικηγορικά γραφεία σιωπούν για να παραμείνουν στην εύνοια του κράτους, το οποίο έχει τεράστια οικονομική και ρυθμιστική εξουσία πάνω τους.
Τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία ελέγχου είναι η απόσπαση της προσοχής, η σύγχυση και ο διχασμός. Η σκέψη γίνεται ένα ιδιωτικό βάρος, όχι μια δημόσια αρετή. Και όταν ο συλλογισμός αντικαθίσταται από τα αντανακλαστικά, η δημοκρατία αρχίζει να σαπίζει. Νιώθουμε αντί να σκεφτόμαστε. Φωνασκούμε αντί να αμφισβητούμε. Αντιδρούμε αντί να διαπραγματευόμαστε. Αναζητούμε παρηγοριά στην ένταξη – όχι την αλήθεια στην πολυπλοκότητα.
Συναίσθημα αντί για σκέψη: Μια επικίνδυνη αλλαγή
Η πολιτική πάντα περιείχε συναίσθημα – και δικαίως. Αλλά όταν το συναίσθημα αντικαθιστά τη σκέψη ως βάση της πολιτικής κρίσης, μπαίνουμε σε επικίνδυνο έδαφος.
Οι άνθρωποι αρχίζουν να ψηφίζουν για αυτό που φαίνεται δίκαιο – ακόμα κι αν βλάπτει τους άλλους. Οι πολιτικές γίνονται δεκτές επειδή ακούγονται σωστές – όχι επειδή είναι.
Η ηθική γίνεται όπλο – και η λογική απειλή. Σε ένα τέτοιο κλίμα, η αλήθεια γίνεται άσχετη. Σημασία έχει το τι πιστεύει η πλευρά του κόμματός σου. Και η διαφωνία δεν είναι πλέον ένδειξη πλουραλισμού – αλλά προδοσία.
Το θέατρο της συμμετοχής σ’ αυτές.
Στις ζόμπι δημοκρατίες, οι εκλογές γίνονται τελετουργίες χωρίς νόημα. Οι άνθρωποι ψηφίζουν περισσότερο από ταυτότητα παρά από αξιολόγηση. Τα ΜΜΕ επιβραβεύουν την αγανάκτηση, όχι τη διορατικότητα. Και οι πολιτικοί μαθαίνουν να μιλούν με συναισθηματικά αξιολογημένα ευχολόγια – όχι με διαυγείς πεποιθήσεις.
Η ζόμπι δημοκρατία ευδοκιμεί στην ψευδαίσθηση της συναίνεσης.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιβραβεύουν τη συμμόρφωση, όχι τη γενναιότητα. Οι άνθρωποι προτιμούν να είναι μέρος σε κάτι παρά να στηρίζουν κάτι. Αυτοί που σπάνε την ηχώ – που εισάγουν μιαν απόχρωση, αντίφαση ή απλώς μια ερώτηση – συχνά αντιμετωπίζονται με σιωπή. Ή χειρότερα, με καχυποψία.
Αυτή δεν είναι γνήσια διαφωνία. Είναι μια ήσυχη ευθανασία της σκέψης. Και περισσότερο από οποιαδήποτε πολιτική, απειλεί πραγματικά τη δημοκρατία.
Το σύστημα έτσι αυτο-αναπαράγεται: Οι πολίτες αποδυναμώνονται, οπότε αποσύρονται. * Η απόσυρση επιβραβεύει την απλότητα, όχι το βάθος. * Η απλούστευση οδηγεί σε χειρότερες αποφάσεις. * Οι κακές αποφάσεις τροφοδοτούν περαιτέρω κυνισμό. Έχουμε παγιδευτεί σε έναν δημοκρατικό βρόχο ανατροφοδότησης – όπου η μορφή επιβιώνει, αλλά το περιεχόμενο διαβρώνεται.
Ο ρόλος του σκεπτόμενου πολίτη
Η δημοκρατία χωρίς σκέψη δεν είναι δημοκρατία. Είναι παράσταση. Είναι χορογραφία. Είναι ένα σύστημα που περπατάει – ένα ζόμπι, όχι ένας πολίτης.
Αλλά δεν χρειάζεται να παραμείνει έτσι.
Η θεραπεία δεν είναι σύνθημα. Είναι ο πολίτης που ρωτά: * Τι πιστεύω – και γιατί; * Τι διακυβεύεται – και για ποιον; * Ποιος σκέφτεται – και ποιος απλώς μιλάει; Η δημοκρατία δεν μπορεί να ζήσει μόνο με αντανακλαστικά. Χρειάζεται λογική. Χρειάζεται αμφιβολία και την χρειάζεται ξύπνια.
Η δημοκρατία δεν είναι απλώς το δικαίωμα ψήφου. Είναι το καθήκον της σκέψης.
Απαιτεί από εμάς να: * Αμφισβητούμε ό,τι πιστεύουμε * Προκαλούμε τη δική μας πλευρά * Παραδεχόμαστε την αβεβαιότητα * Επιδιώκουμε την κατανόηση, όχι την κυριαρχία.
Εάν εγκαταλείψουμε αυτές τις πρακτικές, η δημοκρατία συνεχίζεται μόνο στα χαρτιά. Θα έχουμε ακόμα κυβερνήσεις. Θα έχουμε ακόμα συζητήσεις. Αλλά η ψυχή της δημοκρατίας – η κοινή αναζήτηση της αλήθειας – θα έχει χαθεί.
Γιατί αν δεν σκεφτούμε μόνοι μας, κάποιος άλλος θα κάνει τη σκέψη για εμάς. Και τότε η δημοκρατία είναι πραγματικά νεκρή. Η καλύτερη οδός για να υπονομευθούν οι ζόμπι δημοκρατίες είναι να αποδείξετε ότι οι ηγέτες τους είναι αδιάφοροι για το κοινό που προσποιούνται ότι υπηρετούν. Ναι, οι αυτόκλητοι μονάρχες μπορούν να καταφύγουν στη βαρβαρότητα για να παραμείνουν στην εξουσία, αλλά αυτό είναι ένα επικίνδυνο παιχνίδι.
iβλ.Giroux, H., A. (2014). Zombie Politics and Culture in the Age of Casino Capitalism. Second Edition. New York, United States of America: Peter Lang Verlag. Retrieved Jan 20, 2026, from 10.3726/978-1-4539-1371-0
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου